- Sieci i projekty wzmacniają rodzimą edukację międzykulturową w Ameryce Łacińskiej.
- Nadal istnieją pewne wyzwania, np. związane ze szkoleniem nauczycieli i docenianiem języków rodzimych.
- Inicjatywy w Chile, Peru i Meksyku pokazują osiągnięcia i przeszkody w zakresie edukacji inkluzywnej.
- Społeczność edukacyjna domaga się skutecznej polityki i zasobów gwarantujących różnorodność kulturową.
Edukacja międzykulturowa stała się priorytetem w Ameryce Łacińskiej, kluczowym elementem systemów edukacyjnych, który uwzględnia, szanuje i wzmacnia tożsamość kulturową i językową ludności rdzennej. Edukacja międzykulturowa nie jest jedynie dodatkiem do programu nauczania, lecz dąży do przekształcenia szkół w autentyczne przestrzenie spotkań, dialogu i uczenia się z różnych światopoglądów, systemów wiedzy i języków.
W ciągu ostatnich kilku lat inicjatywy nauczycieli, społeczności, administracji i sieci społecznościowych przyczyniły się do powstania pionierskich rozwiązań w różnych krajach, przezwyciężając przeszkody strukturalne i proponując nowe podejścia do umieszczania różnorodności kulturowej w centrum nauczania. Wyzwania pozostają ogromne, ale osiągnięcia i wspólne doświadczenia torują drogę do prawdziwie transformacyjnej i inkluzywnej szkoły, odzwierciedlającej wielokulturową rzeczywistość Ameryki Łacińskiej.
Postępy i wyzwania w amazońskiej edukacji międzykulturowej: przypadek REIBA
Amazonian Intercultural Bilingual Education Network (REIBA) niedawno obchodziła swoją piątą rocznicę, umacniając swoją pozycję jako jednego z wiodących regionalnych podmiotów broniących i wzmacniających systemy edukacyjne rdzennej ludności Amazonii. Założona po Synodzie Amazonii i przy wsparciu Konferencji Kościelnej Amazonii, sieć ta stanowi wspólną odpowiedź na potrzebę edukacji opartej na dialogu międzykulturowym oraz docenianiu języków i wiedzy ojczystej.
REIBA zjednoczyła rdzenne społeczności, nauczycieli, liderów i duszpasterzy z sześciu krajów Amazonii, tworząc przestrzenie współpracy tam, gdzie wcześniej istniały jedynie rozproszone inicjatywy. Do jej głównych osiągnięć należą: szkolenie rdzennych nauczycieli , tworzenie kontekstualizowanych materiałów edukacyjnych – takich jak rdzenni kalendarze i zbiory pieśni, opowieści i wiedzy ustnej – oraz promowanie inkulturowanej liturgii, która wzmacnia tożsamość kulturową ludów.
Jednym z największych osiągnięć sieci było skupienie się na autonomii i godności edukacji rdzennej ludności. Jej prezes, prałat David Martínez de Aguirre, podkreślił pilną potrzebę oferowania realnych alternatyw dla presji porzucania własnego języka lub kultury w imię integracji ze światem zachodnim. Wzmacnianie korzeni bez rezygnowania z globalnych narzędzi to droga proponowana przez REIBA.
Wyzwania pozostają: nadal konieczne jest wypełnienie istotnych luk , od szkoleń nauczycieli po opracowywanie dostosowanych materiałów, a także zapewnienie zasobów i woli politycznej. Doświadczenia REIBA pokazują, że międzykulturowa edukacja dwujęzyczna jest zarówno możliwa, jak i niezbędna do życia w wolności, godności i poszanowaniu różnorodności.
Inicjatywy społeczne na rzecz rewitalizacji językowej: przedszkola Mapuche w Chile
W południowym Chile rewitalizacja Mapuzugun – języka Mapuche – znalazła żyzny grunt we wczesnej edukacji dzieci. W regionie Araucanía dwa pionierskie przedszkola wdrożyły metodę całkowitego zanurzenia w Mapuzugun jako metodę wspierającą naturalną naukę języka, w przeciwieństwie do tradycyjnego modelu, który oferuje tylko kilka godzin tygodniowo.
Doświadczenia w przedszkolach, takich jak Txempeyem Mapuzugun Mew w Temuco i Mapuzugun ñi Choyun w Puerto Saavedra, pokazały, że stworzenie środowiska edukacyjnego wyłącznie w języku Mapuche pozwala dzieciom uczyć się i wyrażać siebie w sposób naturalny, zaczynając używać języka poza szkołą. ñañas – pedagodzy i native speakerzy – odgrywają fundamentalną rolę, nie tylko ucząc słownictwa, ale także przekazując kimün (wiedzę Mapuche), integrując naukę języka z życiem i naturą.
Pomimo entuzjazmu rodzin i początkowych pozytywnych rezultatów, nadal istnieją wyzwania ekonomiczne i administracyjne. Projekty w dużej mierze zależą od wsparcia rodziców i ograniczonego wkładu instytucji takich jak CONADI . Ponadto, zapewnienie ciągłości edukacji językowej Mapuche po ukończeniu przedszkola wymaga uznania i wsparcia ze strony państwa dla tych inicjatyw, a także przeszkolenia nowych specjalistów biegłych w posługiwaniu się językiem i nowoczesnej pedagogice.
To zobowiązanie pokazuje, jak ważne jest zagwarantowanie dzieciom rdzennym prawa do edukacji, która szanuje i ceni ich język ojczysty, nie faworyzując przy tym języka hiszpańskiego, którego ustalenie w wielu regionach wciąż nie jest rozstrzygnięte.
Diagnoza i wyzwania w zakresie umiejętności czytania i pisania międzykulturowego: przypadek Chiapas
Według książki „Bilingual Literacy in Chiapas” autorstwa badacza Gabriela Ascencio Franco, brak umiejętności czytania i pisania w dwóch językach jest jednym z głównych wyzwań w Chiapas. Brak rzeczywistej integracji języków rdzennych w szkołach dotyka szczególnie społeczności tubylcze, pogłębiając nierówności edukacyjne.
Tradycyjna polityka stawiała nauczanie języka hiszpańskiego ponad naukę czytania i pisania w języku ojczystym, ograniczając rozwój akademicki dzieci rdzennych. Model „subtraktywny” zastępuje języki rdzennych hiszpańskim, zamiast promować addytywną dwujęzyczność, która wzmacnia oba języki. Skutkuje to niewystarczającymi materiałami, słabo przygotowanymi nauczycielami i rozdźwiękiem między oficjalnym dyskursem a praktyką lekcyjną.
Historie pokazują, że wielu nauczycieli przybywa do pracy bez znajomości lokalnego języka i z niewielkim przeszkoleniem, co zmusza ich do improwizacji i obniża jakość nauczania. Rotacja nauczycieli i niskie pensje utrwalają tę sytuację zamiast ją rozwiązywać. W ten sposób szkoła, zamiast chronić języki rdzennych mieszkańców, przyczynia się do ich utraty.
Wśród propozycji na pierwszy plan wysuwa się konieczność wprowadzenia najpierw nauczania języka hiszpańskiego w formie ustnej w przedszkolu, a następnie priorytetowego traktowania umiejętności czytania i pisania w języku ojczystym w szkole podstawowej , pod warunkiem dostępności zasobów. Głównym pytaniem, które pozostaje do rozważenia, jest to, jak osiągnąć zrównoważony system, który ceni oba języki i zmniejsza nierówności.
Szkolenia nauczycieli, polityki publiczne i doświadczenia współpracy
Aby rozwijać edukację międzykulturową, niezbędne jest wzmocnienie szkoleń nauczycieli i udoskonalenie polityki edukacyjnej. W Chile Uniwersytet La Serena i Regionalne Ministerstwo Edukacji zorganizowały seminaria dla nauczycieli z regionów tradycyjnych i Coquimbo, poświęcone opracowywaniu ocen uwzględniających uwarunkowania kulturowe oraz włączaniu wiedzy rdzennej do nauczania.
Warsztaty łączą teorię z praktyką, promując pracę zespołową, studia przypadków i strategie kontekstualizowane. Inicjatywa jest wspierana przez Ustawę o ludności rdzennej nr 19.253 oraz krajowe strategie dotyczące edukacji międzykulturowej dwujęzycznej, a jej celem jest udoskonalenie narzędzi i promowanie autentycznego uznania różnorodności kulturowej w edukacji.
Cristian Blanco, koordynator tego obszaru, podkreśla, że działania te wzmacniają rolę uniwersytetów publicznych w promowaniu sprawiedliwości terytorialnej i dialogu między wiedzą przodków a obecną edukacją. Celem jest dążenie do szkoły, która nie tylko uczy, ale także czerpie wiedzę z otoczenia i społeczności.
